Το θέατρο, οι ρόλοι, τα μπουλούκια, τα σκηνικά, τα φώτα, οι μάσκες, η σκηνή, όλα μαζί και άλλα πολλά συνθέτουν έναν ολόκληρο κόσμο. Τον κόσμο της θεατρικής ψευδαίσθησης. Της μεταμόρφωσης της ανθρώπινης περιπέτειας. Η ζωή γίνεται παράσταση στο θέατρο. Οι μηχανικοί, πάντα, προσπαθούν να λύσουν προβλήματα υπό περιορισμούς. Εμβληματικοί πρωταγωνιστές, απόκοσμο φως από νάιλον στο παράθυρο. Παναγιές της, επί σκηνής, φαβέλας. Ο χωροχρόνος των ηθοποιών δεν έχει τομή με το χωροχρόνο της πολιτικής οικονομίας. Το θέατρο είναι βαθιά κοινωνικοπολιτική παρέμβαση με τεχνικά χαρακτηριστικά.
Το 2026, έχει οριστεί από το υπουργείο πολιτισμού σαν έτος Μάνου Χατζιδάκι και εμείς επιστρέφουμε προσπαθώντας να αναδείξουμε ότι η μουσική και η οντότητά του δεν είναι κάτι το αναλώσιμο. Πολλά απ’όσα θα διαβάσετε, έχουν αντληθεί από το περιοδικό Μετρονόμος το οποίο έχει αφιέρωμα στη σκηνική μουσική του Μάνου Χατζιδάκι.
«Θ Ε Α Τ Ρ Ι Ν Ο Ι, Μ.Α.»
του Γιώργου ΣεφέρηΣτήνουμε θέατρα και τα χαλνούμε
όπου σταθούμε κι όπου βρεθούμε
στήνουμε θέατρα και σκηνικά,όμως η μοίρα μας πάντα νικά
και τα σαρώνει και μας σαρώνει
και τους θεατρίνους και το θεατρώνη
υποβολέα και μουσικούς
στους πέντε ανέμους τους βιαστικούς.
Σάρκες, λινάτσες, ξύλα, φτιασίδια,
ρίμες, αισθήματα, πέπλα, στολίδια,
μάσκες, λιογέρματα, γόοι και κραυγές
κι επιφωνήματα και χαραυγές
ριγμένα ανάκατα μαζί μ’ εμάς
(πες μου πού πάμε; πες μου πού πας;)
πάνω απ’ το δέρμα μας γυμνά τα νεύρα
σαν τις λουρίδες ονάγρου ή ζέβρα
γυμνά κι ανάερα, στεγνά στην κάψα
(πότε μας γέννησαν; πότε μας θάψαν;)
και τεντωμένα σαν τις χορδές
μιας λύρας που ολοένα βουίζει. Δες
και την καρδιά μας∙ ένα σφουγγάρι,
στο δρόμο σέρνεται και στο παζάρι
πίνοντας το αίμα και τη χολή
και του τετράρχη και του ληστή.
Μέση Ανατολή, Αύγουστος ’43
Η σχέση του Μάνου Χατζιδάκι με το θέατρο ξεκίνησε στα χρόνια της Κατοχής. Το 1944 έδωσε εξετάσεις στη δραματική σχολή του Θεάτρου Τέχνης, Κάρολος Κουν. Μπορεί να απέτυχε στις εξετάσεις αλλά ο Κάρολος Κουν τον προέτρεψε να δει το θέατρο από άλλη οπτική και αντί για την υποκριτική να ασχοληθεί με τη σύνθεση. Η πρώτη του θεατρική μουσική έρχεται το 1944 σε ηλικία 19 χρόνων. Ο Μάνος Χατζιδάκις έβλεπε τον Κάρολο Κουν σαν δάσκαλο, συνεργάτη και φίλο. Σε κείμενό του το 1987, αφιερωμένο στον Κουν αναφέρει: ” O Κάρολος Κουν καθιέρωνε στη θεατρική πράξη το μυστήριο της ιεροτελεστίας που μέχρι εκείνη τη στιγμή ήταν άγνωστο στη θεατρική μας παράδοση”.
Ο Ματωμένος Γάμος γράφτηκε το 1932 από τον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Το έργο αποτελεί την πρώτη επαφή του ελληνικού θεάτρου με το έργο του Λόρκα. Παρουσιάστηκε στις 8/4/1948 στο θέατρο Αλίκη σε μετάφραση Νίκου Γκάτσου και σκηνοθεσία Κάρολου Κουν. Τα τραγούδια ηχογραφήθηκαν το 1965 με τον Λάκη Παππά.
Την περίοδο 1948-1949 ο Κάρολος Κουν σκηνοθέτησε το έργο του Τένεσι Γουίλιαμς, Λεωφορείον ο Πόθος, σε αξεπέραστη μετάφραση του Νίκου Γκάτσου. Ο Μάνος Χατζιδάκις σημείωνε: ” Τον καιρό εκείνον ήμουν 23 ετών και ο Νίκος Γκάτσος 34. Εκείνο τον καιρό δεν φανταζόμασταν ότι θα μπορούσε ο κόσμος να τραγουδάει Χάρτινο το Φεγγαράκι ψεύτικη η ακρογιαλιά. Ήταν η εποχή που όλοι τραγουδούσαν, Να το πάρεις το κορίτσι, μην το παιδεύεις. Η αποθέωση, δηλαδή, του μικροαστισμού. Τα δικά μας τραγούδια τα τραγουδούσαν οι φίλοι μας μόνον”.
Το 1959 ο Μάνος Χατζιδάκις γράφει τη μουσική για τη Δόνα Ροζίτα (1935) του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα σε σκηνοθεσία του Αλέξη Σολωμού για το Εθνικό Θέατρο. Η παράσταση ανέβηκε στις 26/2/1959 στην κεντρική σκηνή του Βασιλικού Θεάτρου. Το τραγούδι Το Τριαντάφυλλο ακούστηκε στο δίσκο 15 Εσπερινοί, σε ορχηστρική μορφή. Το 1977 ηχογραφήθηκε στο δίσκο Γειτονιές του Φεγγαριού με την υπέροχη Φλέρυ Νταντωνάκη.
Θα γυρίσουμε πάλι στον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Το Περλιμπλίν και Μπελίσα (1928-1929). Το 1959 ανέβηκε στο Θέατρο Τέχνης σε σκηνοθεσία Καρόλου Κουν. Μονόπρακτο σε μετάφραση και στίχους από τον Νίκο Γκάτσο. Μαζί με άλλα τέσσερα μονόπρακτα έφεραν τον τίτλο, Τέσσερις μορφές σε Πέντε εικόνες.
Η μουσική για το αρχαίο δράμα ήταν ένας από τους άξονες της μυθοπλασίας του Μάνου Χατζιδάκι στο θέατρο. Στις 23/6/1957 το Εθνικό Θέατρο ανεβάζει τη Λυσιστράτη του Αριστοφάνη. Σε απόδοση του Γεράσιμου Σταύρου και σκηνοθεσία Αλέξη Σολωμού.
Το 1962 ο Μάνος Χατζιδάκις γράφει τη μουσική για το πρώτο ελληνικού μιούσικαλ. Το Καίσαρ και Κλεοπάτρα. Έργο του Ζωρζ Μπέρναρ Σω, σε σκηνοθεσία του Αλέξη Σολωμού και μετάφραση του Κώστα Σταματίου.
Το 1957, ο Ιάκωβος Καμπανέλλης διασκεύασε το ομώνυμο παιδικό θεατρικό, Παραμύθι Χωρίς Όνομα, της Πηνελόπης Δέλτα. Το έργο μεταφέρει το πνεύμα και τα θέματα σε μια πιο σύγχρονη εποχή. Το έργο ανέβηκε το 1959 από το θίασο του Βασίλη Διαμαντόπουλου ενώ ο δίσκος με τα τραγούδια της παράστασης κυκλοφόρησε το 1965.